روان شناسی کودک و مراحل رشد کودک
روان شناسی کودک و مراحل رشد کودک
نگاه اجمالی
بدون شک یکی از مهمترین و موثرترین دوران زندگی آدمی دوران کودکی است. دورانی که در آن شخصیت (Personality) فرد پایهریزی شده و شکل میگیرد. امروزه این حقیقت انکارناپذیر به اثبات رسیده است که کودکان در سنین پایین (طفولیت) فقط به توجه و مراقبت جسمانی نیاز ندارند، بلکه این توجه باید همه ابعاد وجودی آنها شامل رشد اجتماعی ، عاطفی ، شخصیتی و هوشی را دربر گیرد. این ابعاد عوامل تعیین کننده و اساسی یک انسان هستند که از دوران کودکی پایهگذاری و شکل میگیرند.
اهمیت روان شناسی کودک
روان شناسی کودک اهمیت خود را از کودک میگیرد، چرا که دوران کودکی انسان اهمیت فوقالعادهای دارد. شاید نگاهی به دوران کودکی انسان و توانائیهای نوزاد انسان در مقایسه با سایر موجودات اهمیت این دوران را آشکارتر سازد. نوزاد انسان در میان سایر موجودات عالم طولانیترین زمان را نیاز دارد که قابلیتها و توانائیهای خود را پرورش و آشکار سازد. در واقع انسان حدود 18 سال اول زندگی خود را در حال رشد و تکامل در ابعاد مختلف است و این زمان طولانی و با اهمیتی در زندگی انسان است.
از طرف دیگر ، نوزاد انسان با کمترین تواناییها و امکانات (نظیر بازتابها) به دنیا میآید و به مراقبت زیاد و شدیدی نسبت به سایر موجودات نیاز دارد (برای مثال در نظر بگیرید که چگونه گوساله گاو پس از به دنیا آمدن روی پای خود میایستد، ولی نوزاد انسان حتی نمیتواند سر خود را راست نگه دارد). ابن مراقبت توسط پدر و مادر در وهله اول و توسط اطرافیان و جامعه در وهله دوم اعمال میشود، ولی این مراقبت بدون آگاهی ، دانش و آموزش شیوههای فرزندپروری صحیح امکان ندارد و اهمیت روان شناسی کودک نیز از این دو موضوع (زمان طولانی رشد کودکی و شیوههای صحیح فرزندپروری) ناشی میشود.
اهداف روان شناسی کودک
روان شناسی کودک به عنوان یکی از زیرمجموعههای «روان شناسی رشد» با هدف نگاه دقیق و علمی به کودک و نیازهای او و یافتن شیوههای صحیح پرورشی و آموزشی کودک از اولین سالهای تاسیس روان شناسی علمی مورد توجه بوده است. (البته موضوع کودک و مسائل مربوط به او همیشه مورد توجه بوده است). در طول این سالها روان شناسان زیادی نظیر ژان پیاژه (Jean Piaget) ، استانلی هال (Stanley Hall) به مطالعه و تحقیق در مورد جنبههای مختلف رشد کودک پرداختهاند. موضوعات مورد مطالعه در روان شناسی کودک
مطالعه در مورد جنبههای مختلف رشد کودک
رشد یک فرایند چند بعدی است. این رشد شامل رشد جسمی ، رشد زبانی ، رشد عاطفی ، رشد شناختی (Cognitive Development) ، رشد اجتماعی ، رشد اخلاقی و رشد شخصیتی است و توجه به مطالعه در مورد تمام این جنبهها یکی از اهداف روان شناسی رشد است. اهمیت این توجه به تمام ابعاد رشدی باعث آگاهی و شناختی متعادل و چندبعدی در مورد کودک میشود و والدین و سایر افراد مرتبط با کودک را در درک و رفتار صحیح با کودک یاری مینماید.
مطالعه در مورد نیازهای کودک در سنین مختلف
کودکان دارای نیازهای (Needs) متعددی هستند و در سنین مختلف یکی یا چند مورد از این نیازها در مقایسه با سایر نیاز در اولویت میباشد. برای مثال ، در مرحله نوزادی (صفر تا دو سالگی) نیازهای جسمانی در اولویت قرار دارد. در حالیکه در دوران نوجوانی (سنین بعد از 12 سالگی) نیاز به استقلال فردی در اولویت میباشد.
مطالعه در مورد شیوههای صحیح فرزندپروری
شیوههای صحیح فرزندپروری ، نحوه تعامل و روابط مناسب با فرزندان از مهمترین موضوعات برای روان شناسان کودک میباشد. بیشتر پدر و مادرها فرزندپروری را کاری ساده تلقی میکنند و بر این باور هستند که هر کسی میتواند از عهده این امر برآید. (البته این دیدگاه بیشتر در والدین بدون فرزند دیده میشود) اما فرزندپروری نیاز به آگاهی و آشنایی با نحوه عملکرد و اصول آن دارد و تحقیقات حوزه روان شناسی کودک اصول و روشهای متعددی را متناسب با سنین مختلف یافته است.
مطالعه در مورد مقابله با برخی مشکلات رفتاری _ روانی دوران کودکی
کودکان نیز همچون بزرگسالان دچار آشفتگیهای روانی _ رفتاری میشوند و این مسئله باعث تحقیقات و مطالعات دامنهداری در زمینه انواع این آشفتگیها و تفاوت آنها با آشفتگیهای رفتاری _ روانی بزرگسالان و همچنین شیوههای درمانی این آشفتگیها شده است. برخی ار این مشکلات و آشفتگیهای رفتاری _ روانی کودکان عبارتند از: اتیسم (Otism) ، اختلالات یادگیری ، اختلالات توجه ، اختلالات دفعی ، ناخن جویدن و ... .
از تولد تا شش ماهگي:
بايد بدانيد، نوزادان نه از وجود خود آگاه هستند نه از وجود ديگرانبه هيچ وجه شناختي از خودش، مادر و پدر ندارد.تمايزي هم بين خود و ديگران قايل نميشوند. اما نتيجه تحقيفات ثابت كرده است نوزادان از بدو تولد صداي مادرشان را تشخيص ميدهند.مادر در نخستين روزهاي پس از تولد فرزندش، بويژه در مورد فرزند اول از نظر عاطفي تعادل ندارد، درست مانند اينكه لحظهاي در اوج لذت و زماني ديگر در قعر درماندگي بوده، و در بيشتر اوقات نيز احساس خستگي ميكند.نكته اصلي در اينجا اين است كه چگونه نيازهاي نوزاد و خودتان را برآورده ميكنيد.
آنچه مايه لذت نوزاد ميشود:
× بوسيدن آنان. × تماس فيزيكي.(از قبيل در آغوش گرفتن، ماساژ، و نوازش)
× لمس صورت شما. × حركاتي مشابه حركات ننو.
× آهنگ صداي شما. × اشيا و اسباب بازيهاي رنگارنگ.
آنچه مادران بايد انجام دهند:
× از هر فرصتي براي استراحت استفاده نمايند.
× چرخ امور منزل را در حركت نگه داريد اما انتظار نظم و ترتيب كامل را نداشته باشيد.
× از همسر، مادر، دوستان و هر كس ديگري كه ميتواند در هر زمينهاي كمك نمايند،ياري بخواهيد.
× خودتان را از ياد نبريد. به ظاهر، مو و لباس رسيدگي كنيد.
اكنون او ميتواند سرش را بالا بگيرد و بچرخاند، اسباب بازيهايش را بردارد،لبخند بزند، آغون واغون كند. اندكي پيش از اولين جشن تولد و حداكثر تاحدود هجده ماهگي شاهد راه رفتن وي خواهيد بود. نكتهي مهم اين است كه تا يك سالگي بايد با كودكتان مانند يك نوزاد رفتار نمائيد،يعني به محض گريه كردن به كمك او بشتابيد، زيرا گريهي او به معناي احتياج به شماست. بنابراين تا قبل از يكسالگي نگران لوس شدن او نباشيد. در ضمن آگاه باشيد شما نميتوانيد به كودك ده ماههي خود انضباط و حرف شنوي را بياموزيد،اما ميتوانيد او را از انجام برخي كارها باز داريد.ميتوانيد با لحني آرام و قاطع به او نه بگوييد، حتي علت را برايش توضيح دهيد.شش تا هجده ماهگي دوره آزمون و خطاست. كودك شما ميخواهد هر چيزي را كشف و هر كاري را تجربه نمايد. اما يكي از ويژگيهاي شش تا هجده ماهگي اضطراب جدائي است كه بيش ازحد به خانواده به ويژه مادر وابسته است.به خاطر بسپاريد او تا زمانيكه شما را ميبيند مشكلي ندارد. به طور معمول در نه ماهگي اضطراب جدائي به اوج خود ميرسد، سپس به تدريج كاهش و در هجده ماهگي دوباره بروز ميكند. چگونه ميتوان با اضطراب جدايي برخورد كرد؟
× ابتدا مطمئن شويد، شيرخوار مريض نيست زيرا دراين موارد، بيش از پيش به شما وابسته ميشود.
× با اضطراب جدايي كنار بيائيد و قبول كنيد اين ويژگي مختص دورهي شش تا هجده ماهگي است و بالاخره تمام ميشود و اوج آن پيش از يك سالگي است.
× وقتي در اتاق و كنار كودك حضور نداريد با او صحبت كنيد، تا مطمئن شود شما در نزديكي او هستيد.
× هنگامي كه فرزندتان نگاه نميكند، تا حد امكان از ترك كردن وي اجتناب نمائيد.
× يكي از بازيهاي مناسب در اين دوره بازي دالي موشه است، براي اينكه فرزندتان ياد بگيرد اگر چيزي را نميبيند به اين معنا نيست كه وجود ندارد.در زندگي هر فرد، سريعترين تغييرات جسماني، ذهني و حتيعاطفي در پنج سا ل نخست زندگي اتفاق ميافتد و بر خلاف رشد جسماني كودك كه بارز است، تغيير در ادراك او از دنيا و افرادي كه با آنها در ارتباط است، چندان مشخص نيست.آنچه والدين بايد بدانند اين است كه: از فرزندتان انتظار واقعيداشته باشيد و بي دليل نگران رشد او نشويد و او را با سايركودكان به هيچ عنوان مقا يسه نكنيد.